ISTORIJA SREMA
Praistorija | Antičko doba | Pojava Turaka | Novo doba | Devetnaesti vek | Dvadeseti vek
pripremio Dušan Pravdić, Jakovo
student druge godine Pravnog fakulteta
Praistorija
Još u starije kameno doba (u paleolitu) ljudi su se spuštali u Panonsku niziju i kratkotrajno zadržavali loveći mamute. Prvi zemljoradnici i stočari nastanjuju današnju Vojvodinu u mlađe kameno doba (u neolitu), koje traje između 6000. i 3500. godina pre nove ere. Ljudi su se tada godinama zadržavali na istom mestu, nastojeći da vrate plodnost ispošćenim njivama, da unaprede zemljoradnju i stočarstvo, gradeći veće nadzemne građevine od čvrstog pletera. U Sremu je najpoznatiji lokalitet Gomolava.
Korišćenje metala počinje oko 3800 godina pre nove ere. To je izazvalo promene u načinu života i u narednih 1800 godina sve više dolaze do izražaja imovinske razlike u praistorjskim zajednicama, dok umesto matrijarhata nastupa patrijarhat.
Najzanimljiviji nalazi iz bakarnog doba nalaze se na području Gomolave kod Hrtkovaca, dok je bronzano doba trajalo između 1800. i 500. godina pre nove ere.
Ratnička plemena Kelta, koja su prodrla iz Zapadne Evrope, donose ovamo latinsku kulturu. Posle poraza kod Delfa (279-278. pre nove ere), jedan deo ovih plemena se gubi, dok se Skordisci, ogranak keltskog plemena Boja, naseljavaju u Sremu. Trgovina se razvijala i kovao se novac koji je postojao merilo vrednosti robe. Trgovalo se i između veoma udaljenih područja.
Antičko doba
U drugoj polovini I veka pre nove ere u Vojvodinu prodiru Rimljani i osvajaju Srem i južne delove Banata. Rimski uticaj se osećao u većem delu današnje Vojvodine, ali taj uticaj je bio najjači u međurečju Dunava i Save. Srem je postao važna rimska provincija s jakom vojnom i civilnom vlašću. Rimljani su širili pismenost, gradili puteve, intenzivirali poljoprivredu, uveli vinogradarstvo na Fruškoj gori, podsticali trgovinu i zanatstvo, čak su na Dunavu i Savi imali i flotu, što je bilo od velike važnosti za očuvanje vlasti i nova osvajanja.
Grad Sirmijum (na prostoru današnje Sremske Mitrovice), koji je nazivan ,,mnogoljudnom slavnom majkom gradova ”, postao je krajem III i početkom IV veka metropola rimskog carastva. Tu su otkriveni ostaci raskošnih zgrada sa freskama i mozaicima, monumentalnog javnog kupatila, prostranog javnog kupatila, prostranog foruma, carske palate. Grad je bio opasan bedemima, a imao je vodovod i kanalizaciju, zatim kovnicu novca, tkaonicu, radionicu za oružje, hramove, pozorište, amfiteatar. Sirmijum je rodno mesto rimskih imperatora Aurelijana, Proba, Decija, Trajana, Maksimina i Gracijana, uzurpatori Igenius i Regalijan su se tu proglasili carevima, a mnogi rimski vladari su u ovom gradu provodili duže ili kraće vreme. Sačuvani su i neki ostaci rimskog grada Basijane kod Donjih Petrovaca u SremuSrednji vek . Razvoj poljoprivrede zahtevao je stalno nove i veće površine za obradu. Tražio se i novi prostor za lov i stočarstvo. Broj stanovnika se povećavao, a postignut je i viši stepen u društveno - ekonomskom razvoju, posebno u trgovini. Sve je to uslovilo velika pomeranja naroda od kraja IV do VII veka.
Usled pritisaka nomadskih plemena Huna, mnoga germanska i druga plemena prošla su kroz ove krajeve ili su se tu privremeno zadržavala. Početkom V veka Huni, pod vođstvom Atile, nastanili su se između Dunava i Tise, ali su prelazili granicu i pustošili rimsku imperiju. Kada se, posle Atiline smrti (453.) raspao hunski plemenski savez, svoju državu kraj Tise osnivaju Gepidi, koji osvajaju i Srem. U savezu sa Avarima, Langobardi (dugobradi) su 567. godine uništili gepidsku državu, a pošto su se ubrzo odselili u Italiju, prostorima današnje Vojvodine zavladali su Avari.
Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. U toku višegodišnjeg rata ( 791 - 796) Karlo Veliki je uništio Avarski plemenski savez i Franačka je pomerila svoje granice do Fruške gore. Srem je tada bio pod Vizantijskom vlašću. Bitne promene u društveno - ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka kada su sa istoka došli Mađari i nastanili najveći deo panonske nizije.
Tvorac Mađarske države kralj Ištvan I (997 - 1038) udario je temelje feudalnom sistemu. Srem je u to doba često menjao gospodare. Potpadao je kratko vreme pod Bugarsku, grad Sirmijum je jedno vreme držao makedonski car Samuilo, čije je carstvo zauzimalo veliki deo Balkana, da bi na kraju palo pod Vizantiju.
U XII veku vizantijski car Manojlo Komnin vodio je deset ratova protiv Ugarske, pustošeći južni Banat i Srem, da bi 1167. godine ceo Srem potpao pod Vizantijsku vlast. Posle smrti cara Manojla, ugararski kralj Bela III , 1183. godine ponovo je zauzeo Srem i osvojio severni deo Srbije, čime je ugarsku granicu pomerio ka jugu.
Tokom XIII veka Ugarsku su potresali unutrašnji nemiri zbog težnji krupnog plemstva da prigrabi posede i državnu vlast. U to vreme (1241) došlo je do najezde Tatara , koji su opustošili zemlju. Južni krajevi, a među njima i Srem, stradali su od azijskog plemena Kumana. Posle povlačenja Tatara, kralj Bela IV je na južnoj granici obrazovao odbrambeni pojas banovina.
Pojava Turaka
Do novih potresa u Ugarskoj došlo je kad su Luksemburgovci smenili dinastiju Anžujaca (1387). Ubrzo zatim iskrsla je nova opasnost – Turci, koji su posle kosovske bitke (1389) upućivali svoje odrede prema severu i upadali u Srem i Banat i pustošili ih. Kada je srpski despot Stefan Lazarević 1403. godine stupio u vazalni odnos prema ugarskom kralju Žigmondu, koji mu je zauzvrat ustupio Beograd i Mačvu, Srem i Banat su privremeno bili zaštićeni od Turaka odbrambenim pojasom koji je predstavljla srpska despotovina.
Nadiranje Turaka na Balkan izazvalo je masovno kretanje Srba s Kosova i iz Pomoravlja prema današnjoj Vojvodini. Seobe su bile naročito velike posle pada srpske despotovine po tursku vlast (1459). Ugarski vladar i feudalci prihvatili su izbeglice i koristili ih kao graničare za odbranu južnih granica i kao kmetove. Da bi jače vezao Srbe za Ugarsku, krlj Maćaš je prihvatio potomke poslednje srpske vladarske dinastoije i čak uveo titulu srpskog despota. Tako je srpska despotovina nastavila da živi, iako bez svoje teritorije. Najviše manastira Srbi su podigli u Sremu. Manastiri su postali centar duhovnog i kulturnog života Srba.
Turci su Srem počeli intenzivno da napadaju od 1522-e godine, a svoju vlast u njemu su učvrstili 1529-e godine. Za vreme Turaka, umesto razvoja nastupio je period od skoro dva veka nazadovanja. Jedina pozitivna stvar je obnavljanje pećke patrijaršije 1556. godine. Srpska pravoslavna crkva je bila obnovljena, ujedinjena i bila jedini stožer (objedinitelj) srpskog naroda.
Novo doba
Veliki bečki rat (1683 - 1699) doneo je preokret u razvoju srednje Evrope. Turska je mirom u Sremskim Karlovcima potpisala svoj najveći poraz. Izgubila je sve posede u Ugarskoj osim jugoistočnog Srema i današnjeg vojvođanskog Banata. Turci su proterani iz svih krajeva, posle rata iz 1716 - 1718. godine i iz donjeg Srema i Banata. Sledećih dvesta godina Srem je bio pod Austrijskom i Mađarskom vlašću.
Bečki dvor garantovao je Srbima oslobađanje od od glavnih feudalnih obaveza, slobodu veroispovesti i autonomiju u pogledu crkveno - narodnih poslova, jer je računao na njih kao graničare. Prema Turskoj je stvoren odbrambeni sistem u vidu Vojne granice. Donjim Sremom se prostirala Petrovaradinska regimenta. Kao carski graničari, Srbi su bili obavezni na vojnu službu, ali su bili osloboćeni od feudalnih dažbina i imali su seosku samoupravu s narodnim oficirima na čelu. Vojna granica je reorganizovana sredinom osamnaestoga veka i nije se menjala sve do njenog ukidanja 1871 - e godine. Vojna granica smatrala se ,,riznicom vojnika austrijske kuće ” , jer je dvor u svako doba mogao da upotrebi graničare kao ratnike protiv spoljnih neprijatelja i kao instrument sile u unutrašnjim sukobima. Koliko su graničari bili angažovani ilustruje podatak da su od 1690. do 1802. godine učestvovali u trinaest ratova , odnosno da su od 112 godina skoro 90 proveli ratujući.
Devetnaesti vek
Svojim težnjama za nacionalnim i socijalnim oslobođenjem, Prvi srpski ustanak (1804) imao je velikog odjeka među Srbima u celoj Austriji, a pogotovo u Sremu. Ticanova buna, nazvana po jednom od vođa Teodoru Avramoviću Ticanu, koja je izbila u Sremu aprila 1807, nije bila usmerena samo na poboljšanje položaja seljaka, već je bila prožeta i idejom nacionalnog i socijalnog oslobođenja i emancipovanja od austrijskog uticaja.
Pozitivna strujanja, koja se od Velike francuske revolucije šire Evropom, sredinom devetnaestoga veka stižu i do Srema. Velika revolucija iz 1848 - 1849. godine nije poznavala granice. Kako one među državama, tako i onu ,,graničarsku granicu.“ Seljaštvo je u revoluciju ušlo nezadovoljno svojim položajem. Jedan od glavnih uzroka bilo je ,,ograđivanje poseda“ na štetu seljačkih i opštinskih poseda, kao i povećanje radne i novčane rente. Seljaci su ustali protiv spahija i sami počeli da dele veleposede. Na samom početku revolucije, martovskim zakonima ukinuto je kmetstvo. Na velikoj narodnoj skupštini 13 - 15. maja u Sremskim Karlovcima, Srbi su proglasili mitropolita Josifa Rajačića za patrijarha i stvaranje Vojvodstva Srpskog koje bi činili Srem s vojnom granicom, Bačka, Banat i Baranja. Na ovo su usledile oružane borbe Srba i Mađara. Dok je u početku Beč bio na strani Ugarske, dotle su Srbima u pomoć dolazili dobrovoljci iz kneževine Srbije. Beč je priznao Vojvodstvo Srpsko 31. novembra, kada je priznao i prvog Vojvodu, Stevana Šupljikca. Revolucija se završila porazom Mađara od ruske carske vojske, stvoreno vojvodstvo je preinačeno. Donji Srem je ostao u sastavu vojne granice. U celoj Austriji zavladao je apsolutizam oličen u ministru Aleksanderu Bahu. Jednim patentom iz 1859 - e godine, car Franc Jozef ukinuo je Vojvodstvo Srpsko. Ipak, najvažnija tekovina revolucije, ukinuto kmetstvo,nikad više nije moglo da se vaspostavi. Veliki događaj predstavlja i Austro - Ugarska nagodba iz 1867 - e godine, kada je dogovorom između Beča i Pešte formirana realna unija dve države, Austrije i Ugarske. Vojna granica je ostala pod direktnom komandom Beča.
Svi ti uslovi doveli su do ubrzanog razvoja cele monarhije, pa tako i vojne granice. Kako je južno od Save i Dunava već uveliko postojala faktički nezavisna, a od 1878 - e godine i međunarodno priznata kneževina Srbija. Kako je od iste 1878 - e godine, na Berlinskom kongresu Austro - Ugarska stekla pravo da okupira Bosnu i Hercegovinu i to učinila, tako su nestali i razlozi za postojanje vojne granice. Iako je njeno ukidanje započeto 1871 - e godine, potpuno je ukinuta 1881 - e godine i priključena je Ugarskoj. Za donji Srem, to je doba izuzetno ubrzanog ekonomskog razvoja, ali takođe i sve većih pritisaka Pešte, koja je neumorno radila na sužavanju srpskih autonomnih prava i njihovom potpunom ukidanju, do čega je i došlo 1912 - e godine.
Od velikog značaja za Srem je i izgradnja železničke pruge Zemun-Novi Sad-Subotica-Budimpešta i njeno povezivanje 1884-e sa novoizgrađenom prugom Beograd-Niš i Niš-Solun i Niš-Carigrad. Donji Srem je postao teritorija na kojoj se trgovina između dve države povećavala iz dana u dan. Iz srema je najviše izvožena pšenica i kukuruz, a iz Srbije su uvožene šljive i svinje.
Dvadeseti vek
Carinski rat, koji je izbio 1906-e godine u početku je najviše štetio Kraljevini Srbiji. Više od devedeset procenata srpskog izvoza išlo je putem austro-mađarskih tržišta, a jednim potezom Beča, granica na Savi i Dunavu prema Srbiji potpuno je blokirana. Srbija je iz tog rata izašla kao pobednik, ali su i poljoprivredni proizvođači iz Ugarske profitirali. Cena mesa je neprestano rasla, što je dovelo da veliki broj zemljoradnika počne da se bavi stočarstvom. Zbog velikih šumskih površina, Srem je bio idealno mesto za razvoj svinjarstva. Nravno, završetkom carinskog rata 1911-e godine, ponovo su bila otvorena vrata za srpske proizvode, ali kako je Srbija pronašla nova tržišta i kako je svetski sukob bivao sve bliži, nikad se nije mogao uspostaviti onaj nivo razmene kao pre 1906-e godine.
Kada je Austro-Ugarska u leto 1914-e godine objavila rat Kraljevini Srbiji, u srpskoj sredini u Vojvodini, a pogotovu u krajevima koji su se graničili sa Srbijom, nasilno je prekinuta svaka društveno-politička i kulturna aktivnost. Vlasti su pozatvarale sve nacionalne ustanove i ukinule sve srpske listove i časopise. Viđenije ličnosti su internirane, a mnoge i osuđene zbog izmišljenih izdajničkih dela. Od odmazde je najviše stradalo stanovništvo Srema, gde je u početku rata srpska vojska bila dočekana kao oslobodilačka. Veliki broj ljudi je streljan, a zapaljene su i mnoge kuće, kao i manastir Fenek kod Jakova. Stanovnici Jakova su inače za vreme rata bili internirani u Trpinju. Veliki broj Srba je dezertirao i borio se na strani Antante ili su čak preko Rusije, Vladivostoka i Singapura stizali do solunskog fronta kako bi stali u redove srpske vojske.
Velika iskušenja donela su i velike uspehe. Srpska vojska je oslobodila, Beograd trećeg novembra 1915-e godine, a odmah potom prešla u Srem i Banat. Narodna skupština Srema, održana 24-og novembra u Rumi odlučila je da se Srem otcepi od Austro-Ugarske i da se prisajedini kraljevini Srbiji. To isto je odlučila i velika narodna skupština Srema, Banata i Bačke 25-og novembra u Novom Sadu. Kralj Aleksandar I Karađorđević proglasio je stvaranje Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca prvog decembra 1918-e godine.
Od tada pa do danas, mnogo toga se izdešavalo u donjem Sremu. Bio je deo jedinstvene kraljevine, deo nacističke marionetske države, deo komunističke utopije, deo propale ideje. Danas, sa zakašnjenjem od 88 godina, možda će ideja naroda Srema od 24-og novembar 1918-e godine konačno biti ostvarena.
Vrh strane
