PROGAR
PRAVOSLAVNA CRKVA SV. "ARHANĐELA GAVRILA"
Period od prve polovine 18. veka do druge polovine 19. veka je značajan za duhovno i prosvetiteljsko uzdizanje Progaraca. To je period kad se sagradila pravoslavna crkva i otpočela s radom osnovna škola.
U Pregledu eparhije Sremske iz 1732. godine, pominje se prvi put stara, drvena crkva, u Progaru, kao hram „Slave svetoga Arhistratiga". Selo je tada imalo 16 kuća.
Godine 1756. u selu je 20 kuća, jedan sveštenik. Školu i učitelja selo još nema. Deceniju kasnije selo je već imalo 68 kuća, crkvu i dva sveštenika. U tom periodu započinje i rad osnovna škola. Iz Šematizma srpsko - pravoslavne crkve iz 1884. godine, po prvi put, saznajemo da je 1799. godine, u Progaru sazidana pravoslavna crkva i posvećena svetom Arhangelu Gavrilu. Od tada je taj dan uzet za crkveni praznik, koji i danas crkva i vernici slave. U selu je tada paroh Stefan Đorđević. Pored hrama, crkva poseduje popovski stan i sesiju od 34 jutra obradive sremske zemlje, koju su sveštenici uživali. Smenjuju se sveštenici, te je u 1884. godini sveštenik parohjerej Stojan Kunić, a 1892. godine paroh Jovan Marinkov.
Iz ovog šematizma se vidi da je 1884. godine u Progaru 668 duša sa 317 muških i 351 ženskih osoba, koji žive u 110 domova i 93 bračna para.
U ovom periodu se često menjaju sveštenici u progarskoj crkvi. Odatle potiče legenda da su jednog progarskog popa rastrgli vukovi kad se vraćao po jakoj zimi i magli iz posete svom prijatelju, popu iz sela Deča. Konji su u selo dovukli saonice i mrtvog popa. Verovatno je to sveštenik pre paroha Evgenija Damjanova.
Šematizam nam potvrđuje da je u Progaru 1896. godine paroh Evgenije Damjanov, rođen u Vilovu u Bačkoj, otac četvoro dece. U selu je ostao na službi preko 30 godina i za ovo vreme bio veoma poštovan od svih meštana, bez obzira na veru i naciju.
Posle smrti Damjanova, crkva je jedno vreme bez sveštenika. U 1930. godini dolazi pop Jaroslav Dvoržak, po narodnosti Čeh. Verovatno je završio neku od škola za pravoslavnog popa i poslat u Progar gde je službovao tri godine. I ovaj pop je, sa svojom porodicom, ostavio primeran ugled kod naroda. Voleo je ići u narod. Pomagao je savetima oko poljoprivrednih radova, bio lekar, veterinar i babica. Jedan je od sekretara Zemljoradničke zadruge u selu. Odlično je sarađivao sa učiteljima i opštinskim organima. Pomagao je učitelju u radu ,,Sokolskog društva". Jedan je od inicijatora za okupljanje naroda na Đurđevdanski uranak.
Ubrzo je premešten za popa u selo Platičevo, gde je živeo do svoje smrti.
Odlaskom ovog popa, selo je dobilo jednog arogantnog čoveka — popa Evgenija Pogoreckog. U našu zemlju je došao iz Rusije u kojoj je bio carski konjički oficir. Pobegao je ispred Crvene armije i u Jugoslaviji završio kurs za pravoslavnog sveštenika. Uvek odvojen od naroda i nedodirljiv. Držao je dobre konje i kola i kroz selo prolazio kao pred mužicima u Rusiji. U crkvi je ,,odradio" svoje. Kontakti s narodom, učiteljima i opštinskim činovnicima su mu bili minimalni, strogo službeni. A kad je došla 1941. godina i KPJ povela narod na ustanak, on se otvoreno stavio u službu okupatora i njegovim slugama, ustašama. U više prilika je s ustašama vodio borbu protiv partizana u vreme akcija za oslobođenje sela. Sa iskustvom carskog oficira bio je ustašama od velike koristi. Tako je, prilikom napada partizana na ustašku posadu, početkom avgusta 1942. godine, ustaške žandarme odveo na toranj crkve odakle su ovi mitraljezima i bombama tukli partizane. I on je lično pucao. Zbog takvog držanja, meštani su ga izbegavali i nisu odlazili u crkvu. Posle bombardovanja sela, s domaćim Nemcima i ustaškom posadom, napušta Progar i više se nikada pije vratio. Pobegao je u Nemačku, gde je i umro.
Od 1799. godine, kada je sagrađena, crkva je nekoliko puta rušena, a inventar uništavan. Za vreme prvog svetskog rata u crkvu su upadali mađarski vojnici i tom prilikom skrnavili oltar i freske, uvodili konje i crkvu pretvarali u konjušnicu. Tokom II svetskog rata, 18. maja 1943. godine, ustaše su pokupile srpski i ciganski živalj i članove partizanskih porodica Mađara i Nemaca, u crkvu uneli dosta slame s namerom da crkvu i u njoj narod zapale — onako kako su postupili s narodom u Glini. U poslednjem momentu je izdato drugo naređenje. Odustali su od zločina te vrste, ali su zato u selu napravili masakr nad nedužnim ljudima. U leto 1944. godine, 8. jula posle podne, su topom, s monitora rečne flotile, Nemci gađali toranj crkve. Kad u tome nisu uspeli, minirali su toranj i crkvu razrušili. Tom prilikom su uništene freske, polileji, jevanđelja i drugi crkveni inventar. Do tog dana crkveni toranj je u mnogo slučajeva poslužio kao osmatračnica Mesnoj partizanskoj straži i jedinicama koje su u selu odmarale. Osmatrači na tornju su crkvenim zvonima, najavljivali nailazak fašističke vojske u selo. Po utvrđenom dogovoru Progarci su znali odakle dolazi opasnost. Mnogo puta su se oglasila crkvena zvona, što je pomoglo meštanima, aktivistima oslobodilačkog pokreta, ranjenim i bolesnim partizanima da se na vreme sklone u podzemna sklonmšta (partizanske baze) ili u obližnje šume.
Crkva ima veliku istorijsku vrednost. Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda zgradu crkve je delimično popravio. Postavljen je i novi crkveni toranj, koji nije identičan onom pre rušenja.
Vrh strane
